Lees het interview


Prof. dr. Linde Meyaard is hoogleraar Immuunregulatie aan het UMC Utrecht. Ik interviewde haar voor de rubriek ‘Gendered Innovations’ van Pandora, waarin het belang van aandacht voor sekse- en genderverschillen in wetenschappelijk onderzoek centraal staat.

"An inconvenient truth"
Prof. dr. Linde Meyaard onderzoekt seksebias in de afweerrespons

“Laat ik vooropstellen dat onze vinding geen gender-, maar een seksebias aan het licht heeft gebracht”, aldus prof. dr. Linde Meyaard, hoogleraar Immuunregulatie. “Het effect van de immuunreactie wordt puur bepaald door het biologische verschil: de aan- of afwezigheid van een Y-chromosoom, het al dan niet produceren van hormonen.” Meyaards onderzoeksgroep, een samenwerking tussen het UMCU en de faculteit Diergeneeskunde, doet sinds 2006 onderzoek naar de invloed van het eiwit CD200 op de immuunrespons. Bij dergelijk laboratoriumonderzoek wordt gebruikgemaakt van gewone muizen en zogeheten knock-outmuizen: genetisch gemanipuleerde proefdieren waarbij het bijbehorende gen is uitgeschakeld, zodat men meer te weten kan komen over de functie van het eiwit. De experimenten vinden vrijwel altijd plaats in één geslacht om variatie te voorkomen. Meestal in vrouwtjes: die vechten niet in de kooi.

Het klaren van een virus is altijd een trade-off in het afweersysteem

“Een aio uit mijn onderzoeksgroep wilde graag met zijn proeven starten, maar er waren op dat moment niet genoeg vrouwelijke knock-outmuizen beschikbaar. Omdat mijn aio toch de techniek nog moest leren, stelde ik hem voor om zijn proef dan maar gemengd te doen, in vrouwtjes én mannetjes.” De uitkomst van het onderzoek liet een significant verschil zien tussen de mannelijke en vrouwelijke knock-outmuizen. In eerste instantie weet Meyaard het verschil aan een beginnersfout van de aio, maar bij herhaling bleven de uitkomsten staan. De bevinding was dusdanig verrassend dat uitgebreider onderzoek werd verricht.

Autoimmuniteit
Mannen en vrouwen reageren anders op virussen. Het klaren van een virus is altijd een trade-off in het afweersysteem: het ‘opruimen’ van een virusinfectie gaat gepaard met koorts en ontstekingen. Soms slaat die balans door, legt Meyaard uit. “Vrouwen zijn beter in het klaren van virussen, maar hebben tegelijkertijd aanzienlijk meer last van die collateral damage. In sommige ziektesituaties is de balans zo zoek dat de patiënt meer last heeft van haar eigen afweersysteem dan van het virus.” Dat het afweersysteem bij vrouwen in een soort overdrive gaat, is waarschijnlijk evolutionair bepaald: het vrouwelijk lichaam moet de ongeboren vrucht beschermen.

Dat vrouwen veel meer last van autoimmuunziekten hebben dan mannen was al langer bekend; het onderzoek naar de precieze werking van CD200 gaf bij toeval een aanwijzing dat het mechanisme dat helpt bij het klaren van virussen, (mogelijk) tevens verantwoordelijk is voor de autoimmuniteit die bij vrouwen op latere leeftijd optreedt. “Ons onderzoek richt nu sterk op de oorzaak van die seksebias, op de moleculaire mechanismen die aan deze autoimmuniteit ten grondslag liggen. Onze hypothese is, dat de eigenschappen kunnen blijven bestaan juist omdat autoimmuniteit veelal pas na de reproductieve periode optreedt.” Meyaard focust zich momenteel met name op lupus (systemische lupus erythematosus, afgekort SLE). Lupus is een reumatische aandoening die veel meer vrouwen treft dan mannen: de verhouding is respectievelijk ongeveer 9:1.

Veel geneesmiddelen worden alleen of voornamelijk in mannen getest, maar vervolgens gebruikt om zowel mannen als vrouwen te behandelen

Boodschap
Het laten meewegen van sekse- en genderfactoren past in een wereldwijde, wetenschappelijke trend en Meyaard benadrukt dat ze zichzelf het groeiende bewustzijn over de effecten van biologische verschillen niet toe-eigent. Wel verbaast het haar hoeveel wetenschappers de effecten van impliciete seksebias in hun onderzoek niet onderkennen, zeker gezien de groeiende kennis over het onderwerp. “Ik heb, sinds de publicatie van mijn onderzoek in 2012, regelmatig over dit onderwerp gesproken en kreeg meer dan eens naderhand te horen dat ‘het verschil toch alleen voor muizen gold?’. Dat er ook bij mensen grote verschillen in de afweerrespons tegen virussen zijn, daar is eerder nooit zo bij stilgestaan. En als mijn aio die muisjes niet had gemengd, was ik misschien zelf ook nooit in dit onderzoeksveld terechtgekomen.”

Wetenschappelijk gezien is Meyaards boodschap een heel interessante. Maar ze noemt het ook “een inconvenient truth”: het maakt alles nog een factor complexer. De impliciete boodschap die eronder lijkt te liggen, is dat onderzoeken voortaan in beide seksen moeten worden uitgevoerd. Volgens Meyaard is dat echter niet de oplossing. “Behalve dat experimenten dan twee keer zo duur en zo groot worden, vraagt het om bepaalde kennis om dat sekseverschil goed te kunnen onderzoeken. Het is simpelweg niet haalbaar. En vergeet niet; mannen en vrouwen hebben ook veel gelijkenissen. Lang niet elke proef zal zo verschillend uitpakken.”

Besef
Bovendien zal onderzoek in beide seksen vaak niet afdoende zijn. “Bij bijvoorbeeld epidemiologische studies in grote groepen wordt nog te weinig rekening gehouden met het feit dat vrouwen, veel meer dan mannen, in verschillende groepen uiteenvallen. Belangrijker nog dan hun vrouw-zijn, is in zo’n geval hun levensfase: zijn ze pre-puberaal, vruchtbaar, in de menopauze?”

Dat besef begint langzaam voet aan de grond te krijgen. Wereldwijd besteden inmiddels meerdere onderzoeksgroepen aandacht aan specifiek de seksebias in het afweersysteem. Sabra Klein (Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health, Baltimore) ontdekte dat de efficiency van vaccinatie samenhangt met geslacht en hormoonstatus. Meyaard: “Het is belangrijk om te realiseren dat veel geneesmiddelen alleen of voornamelijk in mannen worden getest, maar vervolgens worden gebruikt om zowel mannen als vrouwen te behandelen. Bewustwording hierover komt nu gelukkig langzaam op gang.” Inmiddels is er ook een mondiale beweging gaande in het laboratoriumonderzoek, waarin de geslachtsachtergrond van de proefdieren steeds belangrijker wordt. De US National Institutes of Health (NIH) maakte in 2014 een bedrag van 10,1 miljoen dollar vrij voor onderzoek naar sekseverschillen in diverse medische aandoeningen.

“Wat ik belangrijk vind,” zegt Meyaard, ”is dat voortaan bij publicaties over onderzoek in proefdieren, melding wordt gemaakt van de sekse waarin getest is. Is er in beide seksen getest en is er een verschil, vermeld dan het verschil.” Waaróm het verschilt is weer een onderzoeksveld apart, maar de bewuste communicatie over (verschillen in) onderzoek in bepaalde seksen is belangrijk. “Het is de boodschap die ik altijd probeer te verkondigen als ik ergens mijn verhaal houd”, zegt Meyaard. “Kijk naar wie je behandelt, en zorg dat je rekening houdt met de factor sekse.”